Kjøpmannsgata/Bølgeblekkgata på Hareid (II): Pålhaugen, Aurhola og bakken bak Flø-løa

Før Lóket: Kjøpmannsgata mot nord, truleg i 1946. Fløgarden nærast. I dag går innfartsåra til Hareid i tunnel under om lag der dei næraste gjerdestolpane står. 

Kultur

Framhald - første delen av denne serien stod på trykk fredag 29. mai.



Om våren, så snart vegen var tørr, kom tennisskorne fram, vart krita med sinkkvit og klare for ein ny sesong om dei ikkje hadde vorte for små.

Vi jentene vart opptekne med å hoppe tau og å hoppe paradis av fleire slag. Her lærde vi å sykle, noko som ikkje var så enkelt når ein berre hadde ein herresykkel til rådvelde. Men mjuke kroppar greidde å bukte seg inn i sykkelrama og fekk både armar og bein plasserte der dei skulle vere, og sykling vart det. Trafikken i Kjøpmannsgata var ikkje større enn at vi sleppte det vi hadde i hendene, om noko kom farande på meir enn to hjul. Det kunne gje oss ei lita togn, med inntrykk frå verda utom vår eigen arena.

Vi var ikkje så mange born som budde i Kjøpmannsgata. Men det viktigaste for meg var at der hadde eg også besteveninna mi, Johanne Bakke. Vi to var som erterris, så der den eine var fann ein også den andre. Elles kunne vi ofte vere mange fleire når der kom ungar frå næraste indre Hareid og ville vere med på leiken. På nedsida av Bakkehuset var vegbarden høg og kraftig og veleigna til «bole», eller standplass, for leiken var oftast utgangspunkt for dei fleste aktivitetar.

Alltid velkomne på Pålhaugen

Om somrane var det populært å «leie» kyr. Pålhaugen hadde til tider kyrne på beite på attelegene inntil Kjøpmannsgata. Kyrne skulle heim til kvelds, og då var det om å gjere å få ei ku å leie. Etter ein slik jobb kunne ein vere så heldig å få bli med ein tur i turnipsåkeren. Og turnips var betre enn både gulrot og rabbe, mykje betre. Til tider kunne vi også hamne på kjøkenet på Pålhaugen. Aldri høyrde eg at vi ikkje var velkomne. Sina var raus og romsleg, og ved det lange kjøkenbordet var der plass til fleire ungar. Det var her Johanne og eg lærde røvarspråk, med Johannes og Dea (Andreas) som læremeistrar (i ettertid kalla Dea meg gjerne Irårenåne). På ei hylle, i kråa over bordet, låg ulike ting til tidtrøyte for ungane - mellom anna mikadopinnane, som hadde markeringar med verdi etter rang i det japanske keisardynastiet. For oss ungane var det meir eksotisk enn fyrstikkene som vi brukte til den leiken. På hylla låg også firkort med bilete av topp-politikarar frå heile verda. Bileta vart klipte ut av ei side av ein sunnmørspost og limt opp på tynn kartong. Det var ein fin måte å få litt kjennskap til aktuelle personar i verdshistoria, som til dømes den finske Pehr Svinhufvud, Benito Mussolini og mange, mange fleire.

På Pålhaugen var også eit rom som vart kalla «Sjukekassa». Her var det ofte Gustav heldt til. Til han kom folk som «stod i sjukekassa», d.v.s. at dei hadde kjøpt medlemskap og kunne få godtgjersle for utgifter til helsetenester (det som seinare vart Trygdekontoret).

Aurhola – med den raudbrune sanden

AURHOLA var eigentleg inga hole. Snarare tvert om, det var ein stor haug med topp mot muren ved oppkøyringa til Bakkehuset. Haugen skrådde nedover mot elva, som var skiljet mellom Ytre og Indre Hareid. Det er der Follestadhuset står i dag.

Den raudbrune sanden i Aurhola var lett å forme, og som skapt for kreativiteten til den som såg kva sanden kunne brukast til. Og sist i 30-åra var planar og utbyggingsiver stor mellom ungane i Bølgeblekk-gata, som vegen heitte då. Samarbeidet var upåklageleg og Aurhola vart utbygd med både hus og hotell, og eit vegnett som gjekk i krokar og svingar frå toppen og nedover i heile området. Johanne og eg dreiv hotellet og sette oss føre med å gjere det fint både der og kring husa elles. Vi laga hagar og bed, og plukka blomstrar som vi planta i beda. Gutane fekk snekra små bilar med glatte flater under. I fronten på bilen vart det knytt ein hyssing, med ei lita grein festa i enden. På den måten kunne ein køyre rundt på vegane, og med iherdig trening auke køyreferdigheita til nye høgder på farta i svingane. Ei og anna ulukke var nok likevel ikkje til å unngå, også med materielle skader. Og utan skadeforsikring måtte vi jentene sjølve bygge opp det som var brote ned. Elles må det seiast at leiken gjekk føre seg i fredeleg sameksistens.

Men så kom 1940 med 9. april, og krigen vart ein realitet, også for livet i Aurhola. Også der møtte ein krav om omstilling og nytenking. Det var kan hende eit behov for oss ungane til å ta ein slags kontroll over eit nytt og skummelt tilvære som gjorde oss utrygge. No vart flyet eit vesentleg element. Gutane, som knapt hadde høyrt flydur før, og langt mindre SETT fly på himmelen, parkerte bilane, og aktiviteten med å utvikle nytt transportmiddel vart stor. Flykonstruksjonane var enkle, men effektive. Dei hadde både skrog og venger. Ein hyssing-ende vart festa på kvar vengespiss, og ein i bakre fly-ende – og desse vart knytt til spissen av ei fiskestang. Etter nidkjær trening vart gutane meistrar til å la flya sirkle over området, der dei sjølve stod på murkanten som låg på eit noko høgare nivå enn sjølve Aurhola. Men krig var krig, og det fekk vi merke. Ved å legge ei rad småstein på kvar veng skulle det berre eit lite rykk i stonga til før bombinga var eit faktum. Vi jentene aksepterte ein lite ynskjeleg situasjon, søkte dekning når alarmen gjekk, og var klare til å rydde opp når faren var over. Aurhola låg heilt inntil vegen, og det var eit vanleg syn å sjå at folk på veg mellom Ytre og Indre vart ståande og sjå på leiken.

Slik gjekk nokre få år, krigen tok slutt, ungane vaks - og i ein periode var Kjøpmannsgata fri for mindreårige og Aurhola vart nedbygd. Men åra og leiken i Aurhola minnest eg som ei tid då somrane var lange og solrike. Eg kan ikkje hugse at aktiviteten der vart øydelagd av regnvêr. Men Hermann Bakke har mint meg om den gongen nokre utaettemitlar hadde vore innom Aurhola ein gong, på veg heim frå sundagsskulen. Den hendinga har han aldri gløymt, men gutane er tilgjevne. Så er det sagt, om nokon av dei framleis kan hugse hendinga.

Haustlege skymingskveldar

På haustlege skymingskveldar var «spillevinken» den mest populære uteleiken. Deltakarane vart delt i to lag, der det eine laget skulle gøyme seg, medan det andre venta på «bola» og talde til 100, som var fristen for å finne seg eit skjul. «Heimelaget» gjekk så på leiting etter dei andre, medan DEI skulle prøve å samle seg på bola utan å verte funne. Laget som først vart samla på bola vart vinnar og dei neste til å gøyme seg. Slike kveldar var det alltid trist å vere den som først vart ropt inn til kvelds, men likevel var det verre å vere sist. For eigentleg var det godt når alle høyrde at nokon brydde seg om deg, og det var no godt å kome inn på eit varmt kjøken der kveldsmaten venta.

Når snøen kom og vi hadde fått ski, var bakken bak Flø-løa eit mål, og meistrings-kjensla var stor ved første tur utan fall. Elles var området ved Krokelva også brukbart vinterstid. Så våtsamt som det var der vart issvullane store, og deler av bakken opp til Pålhaugen fraus også. Då kunne eit gamalt vaskefat eigne seg godt som akebrett. Og beksaumarane glei godt på issvullane, særleg dei med hæljarn. Men beina i beksaumarane fekk større fart enn resten av kroppen og gav eit heller ublidt møte mellom ryggenden og isen. Og den smerten var stor, men varde ikkje lenger enn at ein måtte gjere nye forsøk.