Dagane før jul og litt til

Bileta: Johanne Grimstad og Johanne Låbakk bakar flatbrød. Foto: Arne Ola Grimstad 

Kultur

Dagane før jul var spennande. Ingen snakka om Advent, slikt høyrde ikkje til i ei lita bygd med stort sett vanlege folk. Ikkje sa dei noko om det på søndagsskulen heller, og spesielle kalendarar i nedteljinga til jula, var ikkje oppfunne. Ikkje kan eg hugse det var nokon som hadde adventsstjerne i stoveglaset, om ikkje ein eller annan riking på Indre eller Ytre hadde slik pynt med seg frå ein stad i utlandet, til dømes Oslo eller Bergen. Det var ikkje god skikk å la ei einaste lyspære stå på om natta, for krafta frå Nessetelva måtte sparast på, og alle var redde for at Svartevatnet skulle renne tomt, så julesteika ikkje vart ferdig tids nok.

Dagane før jul var kanskje slik dei alltid har vore. Det kvein rundt novene av sørvesten, det hagla mot drivveggen i svarte natta, og berre vi skulle på skule – eller heim frå skule – var vi klissvåte frå midja og ned. Vinden reiv knappane ut or den svarte regnkappa, og resten av påkledninga var alt anna enn vasstett.

Eller så var det klårver og berrfrost, isen på vatnet låg trygg og innbydande, og vi var alle i slekt med Reidar Liaklev eller Sverre Farstad og gjekk venstresvingar på krullskeisser så vi utsette både oss sjølve og jentene som såg på for den ytterste fare. Om kvelden stod Venus over Hovdenakken og skein, og frå Kaldholosen kunne vi høyre svanesong. Då visste vi at det var tid å tenkje på julegåver.

Nokre dagar etter griseslaktinga handla matministeren inn litt kalvekjøt og tarmar hos slaktar Eide, og så starta prosessen med å produsere grisemòr og medisterpølse. Labbane vart kokte og skålda og lagde i saltlake, for dette var snadder som skulle glede ganen seinare. Ikkje anna å vente at eg tok med meg nokre oklebein frå labbane og hadde med meg på skule, så eg sat og kosa meg og saug på dei salte godisane i timane.

Grisehaudet vart delt i to og lagt til vatning, minst to dagar. Tankegangen vart fjerna. Og etter at mor hadde kontrollert at alle eitlane var fjerna, skulle alt anna mjukt og beinfritt verte til syltaflesk.

Men vi hadde også sau. Og årets produksjon av ulldyret vart til mòr og spikjekjøt og juleribbe, hengt oppe på mørkeloftet, der gjennomtrekk frå kulingane frå ytre strok jaga kjøtmeis og gav all den tørke som skulle til.

Så nærma høgtida seg, og i stille kveldar sat opphavet vårt og skreiv lange brev til kjente og kjære. Det hende av og til at dei i lokalsamfunnet som var flinkast å teikne, fekk sleppe til, viss der stod igjen litt plass på skrivepapiret. Det gjekk mykje på dompap og kjøtmeis og ein og annan gulsporv i eit kornband med veldig mykje snø rundt omkring, heilt ulikt den reelle verda i Geilane. Sunnmørske julemotiv handla mest om bøygde nakkar mot regnelingane.

På skulen vart store deler av Bibelsoga og Katekisma fråkobla, og det skulle lærast og syngjast julesongar, og nåde den som prøvde seg på bokmålske variantar. Ikkje rart at eg vart støkt då far ein gong sa at «Fager er jordi» lydde finast som «Deilig er jorden.» Det kom av at begge foreldra song i losjekoret der denne julesalmen var fast på programmet. «Deilig er jorden» med variantar. Mor og far sat ofte utover kveldane og heldt på med eit kvart, medan dei song og øvde, ho på sopranen og han på bass. Slik lærte vi to brørne som låg og delte seng på kvisten rett over kjøkkenet songane og sovna til duetten nedanfrå.

Men der var nokre få songar som ikkje fanst på nynorsk. Eg trur dei måtte vere freda.

«Det er jul ennu en gang,

dempet lyder for mitt øre

som en gammel fredfull klang:

julefred bak hjemmets døre.

Slik jeg sang den barneglad,

da på moders fang jeg satt.»

Det er jule ennu en gang,

hadde jeg blott barnets øre

og dets barnehjertes trang

til de milde ord å høre.

Herre, la din Ånd meg nå

hen til Deg i krybbevrå.

Det er jul ennu en gang,

O, jeg trenger julens toner

og dens juleklokkeklang

til å lege og forsone.

Til å bringe lyset inn

i et mørkt og ødslig sinn.

Og så var det sjølvsagt «Den himmelske lovsang», toppen av alle julesongane, i alle fall rundt treet på jueltrefestane.

Eit stort kapittel var julegåvene. Dei hadde nok ikkje sjeldan eit sorgfullt drag, for den vesle kapitalen som vi fekk råderett over, og som skulle gå til julegåver til familiemedlemmene, hadde nokre klausular som finansministeren rådde over. Eg har alltid likt overraskelsar. Og kva er meir frydefullt og spennande enn å sjå andleta på dei som pakkar opp ei gåve? Diverre vart ikkje alltid dagane før jul, og julekvelden, slik vi hadde venta oss. Det var både dramatisk og katastrofalt, når vi måtte stå til rette for det moderlege opphavet og fortelje kva vi hadde brukt pengane til, for så i neste augneblink få temmeleg kontant forkynt at den og den gåva var ikkje god nok, ikkje nyttig nok, og så fekk vi tusle oss tilbake til butikken og byte til noko som var meir i tråd med det litt sparsame tilværet vi levde i så kort tid etter krigen. Men mor klarte å spele rolle som overraska mor, då ho opna sin pakke, vel vitande om kva som var inni papiret.

Bileta: Johanne Grimstad og Johanne Låbakk bakar flatbrød. Foto: Arne Ola Grimstad 

Elles var ikkje julegåvene dei heilt store, sjølv om vi stort sett var nøgde med nye lestar og fargeblyantar, ei flat lommelykt eller ei kortebrok. Underklede og underliv og stropper høyrde heldigvis ikkje til blant alternativa på lista

Fram mot høgtida vart det sjølvsagt mykje stress. Og innanriksministeren var sjef. Far kom heim frå arbeid, stort sett akkurat til same tid kvar dag, om han då ikkje måtte arbeide overtid med ein snurpar som måtte vere klar til sildefiske ut på nyåret. Men når han hadde fått gjort sitt, til og med laga lutfisk, hadde han gjort sitt, trur eg. Eg såg han aldri vaske rundt eller vaske utetrappa – om det var mildt vêr, eller utedoet. Han sytte for koks til kamina og opptenningsved i vedahuset, som elles hadde fått nye forsyning med torv frå myrane. Det siste vart sett ut på «anbud», og eg fekk tilslaget, anten eg hadde lagt inn bod eller ikkje. Det var eit par kilometer med grusveg og dårleg kjerreveg til torvløa. På godt kjelkeføre klarte eg to sekkar i gongen. Var det mykje førjulsnø, var ikkje vegen til torvløa brøyta, og snøen rakk meg over bakenden. Eg trur ikkje opphavet nokon gong tenkte på kor eg sleit med torvsekkane. Einaste lyspunktet var å kunne røyke litt torvtòs, tusenår gamle mosefibrar som var vår tids tobakk.

Elles måtte vi små, ta mykje av laurdagsvasken gjennom året, men før jul var kontrollen med dette arbeidet så streng at vi slapp. Forbruket av grønsåpe var formidabelt, og det lukta godt, til og med på utedoet.

Så kom den store renselsen. Då fyrte helseministeren skikkeleg i gamlesvarten, opna steikeomsdøra, sette sjølve storpanna på med vatn og henta sinkbaljen frå kjellaren. Eg såg nok skrekken i augene på minstebroren. At vi hadde ei søster også, gjorde ingen ting. Men han som var minst, måtte ertast mest, for han hadde nok ei slags tru på at det berre var han alle millionar småfantar i verda som var skapt akkurat slik ein liten gut skulle vere skapt.

Og rangordninga var slik: Først minstebror, så søstra, så nest eldst og til slutt eg som eldstemann. Då var det berre ein liten lunkt att i det ugjennomsiktlege vatnet, som eit søskjenbarn kalla hoselestevatn, det vil seie tredje skyljevatn etter lestevask. Men mor tok alltid ei runde med reint lunka vatn til slutt. Då var kjøkkenglasa så neddogga at dei ikkje klarna opp att før ut på neste dag. Korleis foreldra vart reine, grunda vi litt på, for baljen var altfor liten til vaksne folk. Men spørsmålet vart etter kvart løyst. På gamleheimen hadde dei badekar, og for ein tjuefemøring eller så, kunne folk i grannelaget få lov å bade, innimellom alle gamlingane som kanskje ikkje såg så veldig lyst på den geskjeften.

Eit par dagar etter den store renselsen laga matministeren smultringar som eigentleg heitte hjortetakk. I heimeavla smult kom dei opp til overflata i gryta, fræste rundt og vart brune og velsmakande. Men berre ein, takk!. Resten skulle teljast og puttast i ei metallboks på spiskammerset. Så følgde sirupssnittar og nokre andre sortar. Det vart aldri laga fattigmann i heimen. Opphavet tykte det var nok med dei som allereie heldt hus der. Så kom løfse på huset, og seinare flatbrød. Smeden sat i kjellaren og fyrte i omnen og steikte på den store bakstehella og øvde på julesongane i losjekoret. Og la alt seg til rette, og han fekk ei ladning havremjøl frå Mylnå i Volda, så hadde han det han trong for jula.

Slik kom heimen til både å skine og lukte godt til høgtida. Og siste søndagen før jul, stima alle som kunne ned til sentrum for å sjå på utstillingane som butikkane hadde laga til. Vindauga og golvet inni butikkane var reine eventyret av freistande artiklar. Merkeleg nok var det alltid fint og kaldt vêr denne søndagen, i alle fall i minnet, og heile bygda var ute og spaserte rundt.

Siste stilen vi skreiv før jul, hadde alltid ei oppgåve om jula. Då kom vi i storstemning og skildra med klump i halsen den vesle syskjenflokken som misste mora si ei veke før jul. Eller vi skildra dompaplivet i skogen og den jublande gleda i meiseflokken, då dei oppdaga kornbandet på stauren rette nedanfor stoveglaset, der vi hadde krydra kornet med litt talg frå lammeslaktet.

To dagar før julaftan kom det juletre til gards. Til begynne med, trur eg det var furu, men etter at granentusiastane og tilskrivne skogreisarar hadde fått kverka gammal bjørkeskog og planta nåletre, vart det gran til jul. Form og fasong var nok ikkje den flottaste, men far henta handdrillen, bora og sette inn tiloversgreiner både her og der. Så spikra han treet på heimelaga krossfot og sette det inn i bestestova som no var klar for litt oppvarming. Pyntinga var på sjølve julaftan, og det var ein operasjon som vi umyndige, inkludert far, ikkje fekk vere med på. Då stengde pyntekomiteen seg inne i bestestova, let godt att skyvedøra og opna ikkje før alt var på plass: kulene, haldarane for levande juletrelys og ei menge med lekkjer med norske flagg og kronprinsborna i midten. Det var då faktisk rett etter krigen.

Far hadde bore inn frisk eine, og etter å ha fyrt opp i kaminen, stakk han ein brusk grøneine inn i øvste døra, og då einen brann med fræsande lyd, drog han ut brusken, så lukta frå kortreist røykelse breidde seg i stovene.

Det var med andakt han skar opp den turka saueribba, og vi som stod omkring med svoltne auger, fekk smake ei lita flis. Resten av kokkekunsten overlet han til matmora. Ho la til og med eit par svineribbebitar øvst. Og så var det ståhei med rabbestappe, surkål som lukta karve, rips- og bringebærsaft av råstoff frå hagen, to lys i staken som foreldra fekk i bryllaupsgåve før vi var påtenkte. Og det var smeden sjølv som las juleevangeliet og to vers frå «Mitt hjerte alltid vanker». Då skalv det tydeleg i munnvikane til smeden. Så var vegen opna for alt det gode, og vi åt på oss julerap og det som verre var, for neste dag var det totalforbod mot trim.

Det var nok litt kjedeleg å gå så mange runder rundt treet, og smeden song bass på alle songane som vi aldeles ikkje måtte korte ned med eitt eller fleire vers. Var det jul berre ein gong i året, skulle det syngast! Under treet låg pakkane med fint papir rundt, og lys brann sakte ned i skåla før dei slokna av seg sjølv, om ikkje finansminsisteren ville spare restane til neste dag, for det kunne hende vi hadde gløymt ein julesong eller to.

Vi var sikkert eit flott syn, der vi stod og prøvde gåvene. Vasskjemde i nye genserar, med press i kortebuksa og makko underbukse som ikkje kleia. Vi lukta reint og gledde oss til å gå til sengs, endå vi fekk vere oppe så lenge vi ville. For borte på kammerset stod senga som bror min og eg delte. Halmbulsteren med havrehalm frå Ivergarden var så høg at vi måtte klatre opp. Reine, kvite laken med Den Norske Amerikalinje langs kantane, nytt dynetrekk, reint putevar, og nærare herlegheita kom vi ikkje, enn når vi etter alt det fine på julekvelden steig til vers i pysjen og la oss tett ved sida av kvarandre, bror min og eg. Og utelykta laga lysfest i isrosene på dei enkle glasrutene.

Neste dag gjekk ingen ut, for det var berre ute i Vik dei fekk gudsteneste førstedag jul. Det vart oftast ein lang dag, med kinasjakk og ludo, gnav og lesing i alle julehefta. Og sjølvsagt mykje utprøving av dei harde julegåvene. Kven hadde lykta som «tok» lengst?

Frukosten førstedag tok lang tid, for då var det premiere på løfsene som var baka til jul, og vi lærte det merkelege at løfse med søst på og lutafisk i tillegg var gode greier for både gane og mage.