Det er noko som stinkar her. Fredag den 13de oktober tikka det inn ei merkeleg melding på fjesboka mi. ”Fortidsminneforeningen har på årets statsbudsjett mistet hele støtten til drift av de kulturhistoriske eiendommene våre. Vi snakker om åtte stavkirker, et par håndfuller andre utgamle kirker, fire klosterruiner, en borgruin - med mye mer.” Orda tilhøyrer styreleiaren i foreininga, som er driven på friviljug basis. Dette kjem rett etter eit stortingsval som igjen har gitt oss ei regjering der minst eitt av partia stadig er frampå med utsegn om kor viktig det er å verne om norsk kultur og norske verdiar. Det er noko som stinkar her. Det riv i nasa. Det skulle vere unødvendig å gjere billige poeng av eit allereie latterliggjort og evig forfølgd politisk parti, så eg skal heller nytte høvet til å granske litt grundigare dette med norsk kultur og norske verdiar i denne utgåva av Vikebladet, og kanskje i fleire utgåver framover. Me veit alle og einkvar at desse omgrepa kjem til å bli misforstått, misbrukt og utnytta av det allereie unemnde partiet, så da får eg ta på meg den tunge oppgåva det er å utdanne norske veljarar, ei lokalavis om gongen. Eg tenkjer vi byrjar med nasjonalromantikken, for det er her det meste har stokka seg til, både for lærde og lekfolk.

Innhaldet og oppfatninga av norsk kultur fekk seg eit alvorleg skot for baugen på 1800-talet. Det byrja da godt utdanna og høgt opplyste menneske frå byar på austlandet importerte eit populært fenomen – ei feme, rett og slett – frå Tyskland. Du skal vite, vyrde lesar, at å vere høgt utdanna og godt opplyst var svært sjeldan på denne tida. Nett som i dag. Du skal og vite at det heller ikkje fans noko Tyskland – berre eit stort og laust samansett lappeteppe av monge små kongedøme, statar, republikkar, imperier og andre styreformar, og i varierande storleikar. Gjennom det tyske språk – og kulturområdet var det frå tid til anna ein kjensle av at alle som snakka tysk burde bo i same land, tilhøyre same nasjon.

Dette har det vore gjort fleire forsøk på, monge av dei har du kanskje fått med deg- Eg kan nevne både Hitler og Bismarck, men aller først kom den politisk motiverte ideologien kalla nasjonalromantikk. I eit forsøk på å samle alle tyskarar til ein nasjon reiste nasjonalromantikarane – i all hovudsak byfolk - opp dalar og over fjell, mala vakre bilete av blonde budeier med snødekte fjelltoppar i bakgrunnen, og dei fann storbarta, lærbrok-kledde mannfolk som drakk øl av steinkrus. Dei snakka med nokre av dei, og fann ut at dei hadde både voner og sorger, dei hadde drifter og rare matskikkar. Kultur var ikkje berre eit byfenomen.

Oppdrag utført – no var grunnen lagt for å samle alle til eitt rike. Nasjonalromantikken hadde nokre andre utløp òg, monge av dei særs interessante, men dei let vi ligge no. Før vi vender heim til våre forhold vil eg berre minne om at Oppdrag Stor-Tyskland fortsatt ligg urealisert.

Midt i denne tida var det at nokre norske studentar pakka kofferten og reiste på utveksling til dei kultiverte og historiske storbyane nedover kontinentet, heilt sikkert med stipend frå Heidelberg-instituttet og Goethe-stiftinga. Desse blåaugde ungdommane såg kor godt denne nasjonalromantikken styrka sjela og sjølvkjensla til den gjengse tyskar, og gjorde som så monge andre nordmenn på tur i betre strok: dei sa til seg sjølv: dette må vi ha med heim! Norge hadde trass alt mykje rart rundtom novene som kunne definerast som kultur, og monga plassar gjekk det an å forstå kva folk sa. Vi òg hadde voner og sorger, eventyr og skrøner, og rar mat skulle det i alle fall ikkje stå på. Når rakfiskgilda i innbygdene tok til om hausten og vinden sto mot søraust kunne ein kjenne lukta av halvråten fisk heilt opp til Bragernes Torg. Oppdraget låg klart. Det var berrre å take fatt. Problemet var at da dei kom heim til gamlelandet og slo opp i kartboka si, så bomma dei. Dei fann ikkje Norge. Ein kan forstå dei godt, dei kopierte berre sine tyske forgjengarar, og sidan dei hadde reist til fjells, så reiste våre heltar til fjells, dei òg. Men vyrde lesar, dette er ikkje Norge. Vi har rett nok blitt fortalt i snart 200 år at jau, dét er det, men nei. Eg nektar. Folket i landet vårt levde langs og av kysten, og det i hopetall. Dei få bygdene som låg i innlandet og opp i dalføra var berre ein marginal del, spesielt med tanke på folketalet. Likevel skulle det bli Setesdal og flatbygder på Stange og ikkje for eksempel Brandal eller Moltustranda som fekk status som Nasjonalbygd, av fleire grunnar. For det første likna Setesdalen på sine tyske førebilete. For det andre hadde dei i innlandet rike storbønder som likna på godsherrane på kontinentet, og der var attpåtil blonde bondetauser som dansa rundt i velduftande enger. Oppdrag utført. I tillegg lukta det godt av desse storbøndene. Dei hadde husmenn til å gjere skitjobbane. Storbøndene hadde smør på bordet og vin i karaffelen. Nokre av dei hadde lese bøker, i alle fall eigde meir enn ein bibel. For øvrig: Desse husmenna måtte ha vore ei forkasteleg gruppe: midt i denne oppvurderinga av norske verdiar og kultur valde dei å late storbøndene i stikken ved å spinke og spare seg til ein one-way-ticket til Amerika. Ikkje mykje dugnadsånd der i garden.

Den norske nasjonbygginga gjekk rett forbi fiskarbonden og kystmiljøa, sjølve ryggbeinet i Nasjonen Norge. Eg meiner ikkje at den er heilt oversett, han er jo nemnd her og der. Men med tanke på kultur, folketal og verdiskaping var det her ein skulle ha leita etter den norske folkesjela. I rorbuder og naust, i bøting av garn og halvemål, i kokte, utsugde krabbeklør og lukta av tørka tang. Men klart, fiskarbonden var ein mann det lukta av, han stinka fisk om vinteren og møkk om våren, han stinka sveitte om sommaren og blodslakt om hausten. Om du gav han eit glas øl fekk du høyre all slags dryg drit frå kjeften. Eg skjønar godt at dei danna byborgarane drog rett forbi: ekte norsk kultur stinkar. Likevel, og dette må seiast: eg tilgir dei ikkje.